Erectiestoornis, erectiele dysfunctie en impotentie

Wat is impotentie

Bij impotentie (synoniemen zijn erectiestoornis of erectiele dysfunctie) kan de man geen erectie krijgen of behouden zodat penetratie moeilijk verloopt. Dit is een subjectieve definitie aangezien de mate van erectie nodig voor bevredigende sex zal afhangen van de levensfase of situatie. Zo zal een single-man in z’n 20er jaren met een nieuwe sekspartner waarschijnlijk een stevigere erectie wensen dan een 60-jarige gehuwde man.

Het gevoel van seksuele opwinding is ook vaak verminderd. Het ‘protest van de jongeheer’ treedt voornamelijk op bij de partnerseks, zelden bij masturbatie. Het geeft een machteloos gevoel. Soms kan de man ook te snel klaarkomen.

Hoe vaak komt het voor ?

Erectiele dysfunctie is een van de meest voorkomende chronische (langdurige) aandoeningen bij mannen ouder dan 40. In een Amerikaanse studie hebben 35% van de mannen tussen 40-70 jaar matige tot volledige impotentie; 52% heeft ‘enige mate’ van erectiele dysfunctie. Het komt ook vaker voor bij het ouder worden. Algemeen hebben mannen in hun 50er jaren 3 maal meer kans op erectie-problemen dan 20-ers.

In een historisch perspectief

In de jaren ’60 en ’70 werd er vanuit gegaan dat impotentie in de meeste gevallen van psychische oorsprong is (= psychogeen). Gaandeweg begrepen onderzoekers vanaf de jaren 80 beter de lichamelijke kant van erecties (= fysiologie): het ontstaan van erecties en ook het falen van erecties. Men sprak niet meer over impotentie, maar over ‘erectiestoornis’ of ‘erectiele dysfunctie’. Hierdoor komt de aandacht meer op het niet-hebben van erecties en minder op eventuele meespelende psychische problemen. Recent onderzoek toont aan dat er bij mannen die langer dan 1 jaar met erectieproblemen zitten ook lichamelijk afwijkingen zijn. Simultaan treden er ook psychologische fenomenen op: een man die er niet in slaagt te presteren bij z’n partner kan dit wijten aan verminderde seksuele interesse, hij vermijdt omstandigheden die kunnen leiden tot seks, of hij schaamt zich voor seks. Er kunnen negatieve wederkerende patronen ontstaan, die de erectieproblemen verergeren, bv; door het vermijden van seks.

Toen de zelfinjecties een standaard therapie werden, verschoof het behandelen door psychotherapeuten naar urologen .  Met de introductie van orale medicatie is er weer een verschuiving opgetreden, ditmaal naar de huisarts.

Anatomie, fysiologie

corpus spongiosumDe penis omvat drie belangrijke delen: twee zwellichamen (corpora cavernosum) en een ‘spongieus lichaam’ (corpus spongiosum), waarin de plas-buis zit en uitloopt op de eikel. De twee zwellichamen lopen elk uit in een hard vlies dat aan beide kanten van het voorste bekken vastgehecht zit. Samen met een vezelige band die achteraan het schaambeen de penis ‘ophangt’ vormen ze een stevige driepolige basis die ondersteuning geeft bij een penis in erectie. Het sponsachtige weefsel in de zwellichamen bevat kleine holtes bekleed met bloedvatcellen (endotheel) die ondersteund worden door gladde spiercellen. Bloedtoevoer gebeurt door twee bloedvaten (arterie), die op de zwellichamen liggen. Venen draineren het gebied. De zenuwen van de zwellichamen komen van zenuwwortels (S2-4) t.h.v. het heilig been en geven stimulerende zenuwimpulsen die leiden tot een erectie, sympathische zenuwvezels komende van de zenuwwortels (T11-L2 t.h.v. de borst- en lende wervels) zorgen voor een slappe penis. De zenuwwortels lopen over in het ruggemerg. Het ruggemerg loopt over in de hersenen.

Hoe ontstaat een erectie ?

Een erectie ontstaat door een samenspel van geest en lichaam:
door bv. fijne erotische gedachten of suggestieve (vrouwelijke) bewegingen kan een man seksueel opgewonden raken. Een deel van de signalen worden bewust en een groot deel onbewust opgevangen en verwerkt. Hierdoor ontstaat er ook een lichamelijke reactie: bepaalde hersengebieden worden actief en sturen signalen. Een zeer complexe reactie treedt op, waardoor onder andere de bloedvaten ontspannen, ook ter hoogte van de penis. Deze bevat zwellichamen die gevuld worden met bloed. Hierdoor kan een erectie ontstaan. De penis bevat veel gevoelige zenuwuiteinden. Stimulatie van de penis wordt door de hersenen (onder andere in hypothalamus en hypofyse) verwerkt en er kan een positieve feedback ontstaan. Hierdoor ontspant het lichaam nog meer en kan er ook meer bloed in de zwellichamen van de penis toestromen.

Het omgekeerde kan ook: faalangst en negatieve gedachten activeren het sympatische zenuwstelsel waardoor de gladde spieren samentrekken, de bloedtoevoer vermindert en er minder ruimte is in de zwellichamen: het bloed zal gedraineerd worden door de venen. De penis is slap.

Oorzaken van erectiele dysfunctie

LET op! De oorzaken worden voor de duidelijkheid apart vermeld: in realiteit zijn er meestal meerdere oorzaken én beïnvloeden ze elkaar wederzijds. Dit komt doordat al de ‘onderdelen’ van ons lichaam onderling verbonden zijn: zo kan een neuronaal (hersenen) fenomeen ook een hormonaal effect geven, dat op zijn beurt inwerkt op een orgaan, enz… Er is dus zelden één oorzaak, wel spelen verschillende zaken een rol in het onstaan en voortbestaan van impotentie.

medicatie-

Voorbeelden van medicatie die erectieproblemen kunnen geven. De lijst van mogelijke boosdoeners is lang, check bij je huisarts al je medicatie en zorg dat je zeker weet dat ze geen erectieproblemen veroorzaken. Als dat zo is, bespreek met je arts of je de medicatie kan afbouwen of kan overstappen naar andere medicatie. Stop niet op eigen houtje. Soms veroorzaken de middelen ook problemen met de zaadlozing, minder zin in seks of geen orgasme.

Vochtafdrijvers en middelen tegen hoge bloeddruk 
Hydrochlorothiazide (Esidrix, HydroDIURIL, Hydropres, Inderide, Moduretic, Oretic, Lotensin)
Chlorthalidone (Hygroton)
Triamterene (Maxide, Dyazide)
Furosemide (Lasix)
Bumetanide (Bumex)
Guanfacine (Tenex)
Methyldopa (Aldomet)
Clonidine (Catapres)
Verapamil (Calan, Isoptin, Verelan)
Nifedipine (Adalat, Procardia)
Hydralazine (Apresoline)
Captopril (Capoten)
Enalapril (Vasotec)
Metoprolol (Lopressor)
Propranolol (Inderal)
Labetalol (Normodyne)
Atenolol (Tenormin)
Phenoxybenzamine (Dibenzyline)
Spironolactone (Aldactone)

Antidepressieva, kalmeermiddelen en middelen tegen epilepsie
Citalopram (Cipramil, Sipralexa)
Fluoxetine (Prozac)
Tranylcypromine (Parnate)
Sertraline (Zoloft)
Isocarboxazid (Marplan)
Amitriptyline (Elavil)
Amoxipine (Asendin)
Clomipramine (Anafranil)
Desipramine (Norpramin)
Nortriptyline (Pamelor)
Phenelzine (Nardil)
Buspirone (Buspar)
Chlordiazepoxide (Librium)
Clorazepate (Tranxene)
Diazepam (Valium)
Doxepin (Sinequan)
Imipramine (Tofranil)
Lorazepam (Ativan)
Alprazolam (Xanax)
Oxazepam (Serax)
Phenytoin (Dilantin)

Middelen bij allergie
Dimehydrinate (Dramamine)
Diphenhydramine (Benadryl)
Hydroxyzine (Vistaril)
Meclizine (Antivert)
Promethazine (Phenergan)

Pijn- en ontstekingsremmende middelen (NSIADs)
Naproxen (Anaprox, Naprelan, Naprosyn)
Indomethacin (Indocin)

Middelen bij Parkinson
Biperiden (Akineton)
Benztropine (Cogentin)
Trihexyphenidyl (Artane)
Procyclidine (Kemadrin)
Bromocriptine (Parlodel)
Levodopa (Sinemet)

Middelen bij hartritme-problemen
Disopyramide (Norpace)

Maagzuur-remmende middelen
Cimetidine (Tagamet)
Nizatidine (Axid)
Ranitidine (Zantac)

Spierontspannende middelen
Cyclobenzaprine (Flexeril)
Orphenadrine (Norflex)

Medicatie bij prostaatkanker
Flutamide (Eulexin)
Leuprolide (Lupron)

Middelen bij kanker
Busulfan (Myleran)
Cyclophosphamide (Cytoxan)

psychologisch-
Psychologische problemen die de seks bemoeilijken verminderen stimulerende signalen naar de penis. Angst om niet te kunnen presteren of tegenstrijdige gevoelens over sex kunnen het sympathische zenuwstelsel activeren, waardoor de kans op verslapping van erectie toeneemt. Enkele -vaak onbewuste– oorzaken:

  • Angst voor verlies van directe zelf-controle en de moeilijkheid hiermee om te gaan
  • Angst voor (niet bewuste) schuldgevoelens rond eigen fantasie.
  • Angst voor prestatiedruk, faalangst, vooral voor eisen die vanuit het vrouwelijke domein worden gesteld aan het mannelijke.
  • De ‘echte’ man wordt niet impotent: ik ben impotent, dus ik ben geen échte man… en blijf ik impotent.
  • Ik kan niet. Een schuld-beladen niet-kunnen, vooral: het zich niet kunnen onderdompelen in de realiteit van de partner uit vrees zelf te verdwijnen.

neurologisch-
als door psychische opwinding, signalen uit de hersenen moeilijk ter bestemming raken. Dit kan bij een ruggemerg-letsel, multiple sclerose of na verwijdering van prostaat

problemen met bloedvaten-

  • slagaders, te weinig bloeddruk geeft te weinig bloed in de zwellichamen.
  • venen (aders), te hoge drainage door de venen (woordoor bloed wegloopt uit zwellichamen) kan voorkomen door oudere leeftijd, door verharding van weefsels, door de ziekte van Peyronie of door suikerziekte (diabetus mellitus).

hormonaal-
bij hyper-prolacinemie wordt het sex centrum t.h.v. de hypothalamus zone niet gestimuleerd, er is ook een mogelijkse rol van testosteron

Risicofactoren

De penis kan men zien als een groot bloedvat en zodoende zal elke aandoening van de bloedvaten ook een risico inhouden op erectiestoornissen. De grootste risicofactor is leeftijd, suikerziekte (diabetes mellitus), roken, hoge bloeddruk (hypertensie) en hoge cholesterol (hyperlipidemie). Ook speelt vele medicatie een rol in erectiele dysfunctie, vooral bloeddruk-verlagers, en in principe elk geneesmiddel dat invloed heeft op de bloedvaten, het centrale zenuwstelsel, of het geslachtelijk hormonaal systeem (hypothalamus-hypofyse-geslachtsorganen verbinding) kan een bijkomend probleem veroorzaken. Ook radiotherapie van het bekken en bekkentrauma na ongeval.

Hier is een lijst van alle risicofactoren en / mede-oorzaken van erectiele dysfunctie

  • leeftijd
  • psychologische problemen
  • suikerziekte (diabetes mellitus)
  • hoge bloeddruk
  • roken
  • alcoholisme
  • drugs
  • te hoge cholesterol
  • ziekt evan de kransslagaders of perifere bloedvaten
  • bekkentrauma na bv. ongeval
  • priapisme (na drugs en / of extreem afbinden van penis)
  • hormonale behandeling
  • ziekte van Peyronie
  • multiple sclerose
  • ruggemerg-letsel, andere neurologische aandoeningen
  • na verwijderen van prostaat  (prostatectomie) of prostaat met blaas
  • na verwijderen van endeldarm
  • uitstulping van bloedvaten van lies en plaatsen stent
  • radiotherapie

Achtergrondinformatie bij behandeling

  • impotentie kan niet simpelweg gezien worden als ‘een mankement aan het lichaam’.  Als er één domein is waar de eenheid tussen lichaam en geest zéér duidelijk is, dan is het wel de menselijke seksualiteit.
  • een erectiestoornis die langer aansleept kan leiden tot verlies van eigenwaarde, aantasting van mannelijkheid, verminderde assertiviteit, depressie en eventueel zelfmoord-gedachten. Bij alleenstaande mannen die  een partner zoeken kan een gevoel van hopeloosheid ontstaan.
  • bij coaching staat een veilige, niet-oordelende sfeer voorop in de exploratie van het probleem, deze open communicatie wordt ook aangemoedigd tussen cliënt en partner.
  • het kan ondersteunend zijn als je partner minstens éénmalig mee op gesprek komt
  • eventueel relatie-gebonden factoren in erectiele dysfunctie zijn vaak onbewust en complex:
    • het kan zijn dat partners geen verandering willen in hun seksuele relatie
    • er kan kwaadheid zijn door het gebrek aan affectie in de relatie
    • sommige partners denken dat de impotentie erop wijst dat de man een andere seksuele partner heeft, of niet meer aantrekkelijk is
    • soms is het een (onbewust) voordeel voor de partner dat er geen seks meer is en werkt ze onbewust elke verandering tegen
  • enkele vragen die relevant kunnen zijn:
    • hoe lang bestaat de klacht reeds
    • is erectieverlies continu of slechts af en toe
    • zijn er nachtelijke- of ochtend-erecties
    • hoe is de erectie bij masturbatie
    • is er een verband met een andere gebeurtenis (medische ingreep, een ingrijpende sociale verandering,…)
    • is er verlangen / libido
    • sprake van depressieve gevoelens
    • wat is volgens de cliënt de oorzaak van z’n probleem
  • een éénmalige visite bij de uroloog kan interessant zijn om zuiver lichamelijke onderzoek uit te voeren. Ook kan de huisarts helpen om medicatie die de erectie bemoeilijkt te verminderen; hij kan tevens een bloedname doen om het vrije testosteron te bepalen, prolactine, glucose en cholesterol.

Behandeling

wat je zelf kan doen-

  • Algemene zelfzorg: stoppen met roken, matig met alcohol en geneesmiddelen, goed stress-management.
  • Specifieke autosuggestie-oefeningen doen, dit kan met audio-cd’s / mp3 en online, eventueel met coaching van een seksuoloog. Deze oefeningen helpen om terug erecties te krijgen zoals het ‘normaal’ gaat, d.w.z met fijne erotische auto-suggestie.
  • Auto-suggestie betekent altijd een hulp, soms zelfs de oplossing voor erectiestoornissen
  • Een erectie die uit jezelf komt is enkel en alleen het resultaat van autosuggestie. Een erectie met loutere bewuste wilskracht is onmogelijk.
  • Seksualiteit zonder erectie of een zaadlozing is in principe niet minderwaardig: je kan dit ervaren met intimiteits-oefeningen, samen met je partner. (zie hiervoor apart artikel). Deze zijn zo opgesteld dat de coïtus op het achterplan komt en er terug aandacht is voor intimiteit & strelen. Daarna kan je elkaar met de handen stimuleren zonder penetratie én zonder klaarkomen. In een volgende fase mag dit mét klaarkomen, maar zonder penetratie. Tenslotte mag er in een laatste fase ook coïtus gebeuren.
  • Bekijk je seksualiteit telkens als weer iets nieuws. Laat je verwachtingen vallen en duik ‘erin’. Laat je door minder goede ervaringen niet leiden  tot het idee dat het zo zal blijven.
  • Laat je fantasie de vrije loop. Het doel is genot, zowel voor jezelf én je partner.
  • Sta open en maak contact met het vrouwelijke in het mannelijke en het mannelijk in het vrouwelijke. Beleef seks zo volledig mogelijk: Actief en passief , dominant en onderdanig zijn manieren om hetzelfde te ervaren hierin.
  • Visualiseer jezelf op voorhand met een stevige erectie. Geef aandacht aan alle gevoelens die dit bij jou oproept.
  • Sta open voor een eventueel ‘achterliggende problematiek’: laat je hierin niet vastzetten, voer geen intern gevecht op zoek naar de oorzaak, maar sta er af en toe open voor en voel wat het je doet.
  • Soms kan het zijn dat er een ernstige relatieprobleem op de achtergrond meespeelt. Dan kan het interessant zijn om in de seksuologische coaching ook je partner te betrekken.

medicatie-

  • Sinds de lancering in 1998 is Viagra TM (sildenafil) de meest gebruikte pil voor de behandeling van erectiele dysfunctie.
  • Bij de lancering werd Viagra voorgesteld als een middel dat goed werkt. In realiteit echter werkt niet bij de helft van de mannen.
  • Zin in seks dien je zelf te hebben, daar zorgt Viagra niet voor. Het heeft ook geen invloed op ejaculatie of orgasme.
  • Viagra kan niet gebruikt worden in combinatie met nitraat-medicatie (bloeddruk verlager)
  • Nevenwerkingen zijn talrijk: hoofdpijn, moeilijkheden bij het slikken, neusverstopping, blozen
  • De werking van Viagra berust waarschijnlijk vooral op auto-suggestie. In een domein als seksualiteit dat zo onder invloed van suggestie staat is dit niet verwonderlijk.

afrosidiaca-

  • Yohimbine, Rode Ginseng, Spaanse vlieg, kruiden, etc… zijn integraal placebo (werken als een suikerpil)
  • Onvoldoende getest bij mensen en dus mogelijks gevaarlijk
  • Werking niet bewezen
  • Véél agressieve marketing zorgt ervoor dat vele mensen toch hun toevlucht nemen tot deze (dure!) middelen

injecties-

  • Tot de komt van Viagra was dit de standaard manier om erectiestoornissen te behandelen
  • Meestal alprostadil en papaverine, worden rechtstreeks in de zwellichamen ingespoten: ze zorgen voor een instant erectie, los van enige opwinding
  • 50% van de gebruikers stoppen na 1 jaar omdat ze zelf-injecteren als methode niet aanvaarden
  • nevenwerkingen op lange termijn

pastille in plasbuis-

  • Alprostadil is ook beschikbaar in ‘pellet’ vorm en wordt door de man in de plasbuis ingebracht.
  • Werkt slechts in 25% van de gevallen
  • nevenwerkingen op lange termijn

vacuum-pomp-

  • voordeel: niet ingrijpende methode
  • weinig comfort door het afbinden van bloed
  • psychologisch weinig aanvaard wegens ‘te mechanisch’

penisprothese-

  • te overwegen als direct geplaatst na prostaatkanker-chirurgie

testosterone-

  • eventueel als testosterone in bloed laag is én er sprake is van gering libido
  • bij geringe lust, kans op achterliggende depressie: die eerst behandelen
  • lust – autosuggestie – hormonale reacties zijn éénheid bij het seksuele respons

Samenvatting

  • Erectiestoornissen zijn de meest voorkomende langdurige klacht bij mannen ouder dan 40 jaar.
  • Voor de jaren tachtig werd impotentie gezien als louter psychisch veroorzaakt. Daar kwam verandering in door wetenschappelijk inzicht in lichamelijke aspecten van de erectie; sinds de opkomst van Viagra blijft de nadruk ook hierop liggen, maar werd een laagdrempelige, veelgebruikte manier om impotentie aan te pakken.
  • Erectie ontstaat door een interactie tussen psychische impulsen (bv. een erotische gedachte) in de hersenen en relaxatie van bloedvaten in het zwellichaam.
  • Oorzaken van erectiestoornis zijn o.a. psychologisch (bv. faalangst, onzekerheid over eigen mannelijkheid), neurologisch (bv. multiple sclerose), bloedvaten (bv. suikerziekte) of hormonaal (bv. prolactine-gezwel).
  • Bepaalde medicatie zoals anti-psychotica, anti-depressieva (tegen depressie) en anti-hypertensiva (bloeddruk-verlagende middelen) bemoeilijken het krijgen van een erectie. Bespreek dit met je huisarts.
  • Ook roken en overmatige alcohol spelen een negatieve rol bij impotentie.
  • Algemene zelfzorg is belangrijk: stoppen met roken, matig met alcohol en geneesmiddelen, goed stress-management.
  • Autosuggestie goed gebruiken (= werkzame factor bij elke erectie)
  • Viagra (sildenafil) is al jaren op de markt. Intussen zijn er ook varianten zoals Levitra en Cialis. De werking berust waarschijnlijk op (auto)suggestie.
  • Doorheen de geschiedenis heeft men aan duizend-en één middeltjes al potentie-verhogende eigenschappen toegedicht. Deze afrodisiaca zijn allemaal integraal placebo *
  • Er zijn nog steeds geen duidelijke cijfers over het aantal erectiestoornissen dat psychogeen is.

* placebo: een pil die werkt omdat je denkt dat ze werkt. Ze is dus louter symptomatisch. Het resultaat is een oppervlakkige genezing, die je in de diepte zieker maakt.

Referenties:
Morgentaler, A. , Male Impotence. The Lancet Vol 354 Nov 1999: 1713-1718.
A McLaren, Impotence: A Cultural History. Te Koop via Amazon

© Dit artikel mag verspreid worden als de bron (frederikfeys.com Frederik Feys) duidelijk vermeld wordt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *